Yetmishinchi yillarning oxiriga kelib SSSRdagi boshqaruv apparati xodimlari soni 2 million 200 ming kishidan ortdi – boshqaruv apparatining bunday tez o‘sishi bilan birga korruptsiya ham o‘sib bordi. Xrushchyov davrida rivojlanish uchun yaxshi turtki olgan “xufiya iqtisodiyot” tobora kuchayib, nafaqat iqtisodiyotni, balki boshqa barcha sohalarni ham egallab oldi va partiyaning o‘zi, uning tuzilmalari bundan istisno emasdi.
Брежнев даврида қўмондонлик тизими эмас, балки келишувлар иқтисодиёти – мураккаб партия-бюрократик бозор тизимига ўтилди. У партия ва ҳокимият органлари, шунингдек, алоҳида шахслар томонидан амалга ошириладиган савдо-алмашинув тизимига асосланган эди.
Шунингдек, савдо соҳасининг тармоқ ташкилотлари ишлаб чиқариш маҳсулотларини режага асосан, ресурсларни эса тақсимлаш билан машғул бўларди. Бунда улар маъмурий бошқарув иерархиясининг барча қадриятлари, партия ташкилотларининг, маъмурий идораларнинг кўрсатмалари, хўжалик фаолиятини юритиш услубларига аосланиб фаолият кўрсатарди.
Бюрократик бозор тизими бутун мамлакат бўйлаб, хўжалик фаолиятининг барча тармоқларини эгаллаб олди. Бундан Ўзбекистон пахтачилик тармоғи ҳам мустасно эмасди. Пахта етиштириш билан шуғулланиб келаётган кўплаб хўжалик раҳбарлари ривожланиб келаётган бюрократик бозор тизими шароитида пахта ишлаб чиқариш кўрсаткичларини ошириб ёзишга ўтдилар. Лекин бу амалиёт маҳаллий, ўзбекча хусусиятга мос эмасди — у аслида бутун иттифоқ миқёсидаги амалиётга айланган эди.
Ўзбекистонда нималар бўлаётганини Шароф Рашидов кўрмаётганмиди?
У Совет Иттифоқидаги сиёсий ва ижтимоий муносабатлар шаклланиб бораётган бир пайтда, йирик иттифоқ республикаларидан бирининг раҳбари сифатида бу жараёндан мустақил бўлиши мумкинмиди? У пахта ишлаб чиқаришдаги коррупцияга таъсир кўрсата олармиди?
LЕVITIN BU SAVOLGA UMUMIY TARZDA QUYIDAGI JAVOBNI BЕRADI: “RASHIDOV XRUSHCHYOVNING XOMXAYOL LOYIHALARINI QO‘LLAB-QUVVATLAMASLIGI VA O‘ZGACHA FIKRLOVCHILARGA QARSHI KURASHMASLIGI MUMKINMIDI? BRЕJNЕV DAVRIDA JAMIYAT HAYOTIDAGI KONSЕRVATIV TENDENSIYALARNI YO‘Q QILA OLARMIDI, IQTISODIYOT, IJTIMOIY VA MA’NAVIY SOHALARDA SALBIY JARAYONLARNING O‘SISHIGA TO‘SQINLIK QILA OLARMIDI? AGAR SHU ISHNI QILSA, MOSKVA QOIDALARIGA MUVOFIQ BOSHQARMASALIKNI O‘ZIGA RAVO KO‘RSA, UNGA HUKMRONLIK QILISH UCHUN QANCHA MUHLAT BЕRILGAN BO‘LAR EDI?”.
Иттифоқ миқёсидаги ижтимоий-иқтисодий муносабатлар Ўзбекистоннинг ўзига хос миллий хусусиятларига таъсир кўрсатмай қолмасди. Унинг ташқи ифодаси эса машҳур "пахта иши"да намоён бўлди — бу жараёнда Ўзбекистондаги деярли барча ҳокимият тузилмалари қулаб тушди. Шу билан бирга, бу иш Москва томонидан республикада миллий сиёсат юритишда йўл қўйилган жуда ҳам жиддий, ҳатто жиноят даражасига етган хатоларни очиб берди.
